كارشناس هنري ادارهي فرهنگ و ارشاد اسلامي شهرستان طبس گفت: سد كريت طبس، بزرگترين دستاورد سدسازان ايراني است و به اندازهاي اهميت دارد كه رييس پيشين كميتهي بينالمللي سدهاي بزرگ، آنرا شگفتآورترين دستاورد بشر در قرون وسطا ناميده است.
سيدحميد حقي اظهار داشت: از دوهزار سال پيش تا اوايل قرن بيستم، بلندترين سدهاي قوسي جهان مانند يزدخواست فارس، كبار قم و كريت طبس در ايران ساخته شدند كه در اين ميان، سد كريت به ارتفاع ٦٠ متر براي ٥٥٠ سال بلندترين سد جهان بوده است.
وي افزود: اين سد يكي از بزرگترين شاهكارهاي صنعت مهندسي ساختمان بهشمار ميرود كه در چهار مرحله احداث شده و ضخامت تاج آن ٢/١ متر است. اين سد، سرريز نداشته است و برآورد ميشود كه بيش از هزار روگذر سيلاب را تجربه كرده باشد.
او دربارهي مقاومت اين سد در مقابل حوادث طبيعي از جمله زمينلرزه، عنوان كرد: زلزلهي سال ١٣٥٧ طبس با شدت ٨/٧ ريشتر و حداكثر شتاب ٧٥/٠ گرم خسارت عمدهاي به سد نزده است.
اين كارشناس يادآور شد: بند قديمي كريت در سال ١٣٧٩ در فهرست آثار ملي ثبت شده است. از تاريخ ساختمان اين بند اطلاعاتي در دست نيست و بخشي از تاق آجري آن كه در پايين بند وجود دارد، در ناحيهي تيزه از ميان رفته و طرح كامل آن محو شده است.
وي اظهار كرد: در كتابهاي تاريخي روايتهاي مختلفي دربارهي قدمت بند كريت نقل شدهاند و از جمله هانري گويلو اين بنا را به دورهي مغول نسبت داده است و در كتابهاي «آب و آبياري در ايران» و «نگرشي بر سدهاي ايران» سابقهي اين بند را ٤٠٠سال نوشتهاند. البته بنا به گفتهي اهالي بومي منطقهي طبس، اين بند ٧٠٠سال قدمت دارد؛ اما روايت مستندي حكايت از تعمير اين بند در اواسط قرن پنجم هجري قمري ميكند.
حقي توضيح داد: بهطور كلي با توجه به تنوع مصالح بهكار رفته و ساختار كلي بنا كه در مرحلهي تعمير روي آن انجام شده است، ميتوان استنباط كرد كه بند كريت به چند دورهي زماني مختلف تعلق دارد. ارتفاع قسمت بيروني بند از كف رودخانه ٥٢ متر و عمق حوضچهي آبگير ٢٠ متر و طول آن در قسمت تاج ٥٢ متر است.
كارشناس هنري ادارهي فرهنگ و ارشاد اسلامي شهرستان طبس افزود: در بدنهي بند، دريچه و مجرايي براي انتقال آب به پشت بند وجود داشته است و سوراخهاي متعددي در ارتفاع بند با اندازههاي دقيق و متناسبي وجود دارند كه اين سوراخها، قفل ناميده ميشود.
وي با اشاره به افزايش حدود چهار متر به ارتفاع اين بند در يكصد و ٥٠سال پيش، ادامه داد: اين افزايش از متروكه شدن اين بند جلوگيري كرده بود. همچنين يكي از ويژگيهاي منحصربهفرد بند قديمي كه هنر سدسازي ايرانيان را آشكار ميكند، قوسي بودن آن است كه اين امر، بهدليل مقاومت بيشتر بندهاي قوسي در مقابل فشارهاي ناگهاني، زلزله و حوادث طبيعي است.
او با بيان اينكه بند قديمي در فاصلهي ٤٢ كيلومتري شهر طبس قرار دارد، گفت: اين بند در ٢٨ كيلومتري شرق روستاي كريت قرار گرفته است. سد جديد نيز در حريم بند قديمي كريت با فاصلهاي بين دو تا حداكثر پنج متر و ارتفاع ٢٠ متر بلندتر از بند قديمي طراحي شده است.
كارشناس هنري ادارهي فرهنگ و ارشاد اسلامي شهرستان طبس در پايان اضافه كرد: سد مخزني جديد كريت از نوع بتني قوسي وزني با طول تاج ٣٢١ متر و ارتفاع ٥٣ متر از پي است. اين سد، علاوه بر تنظيم ٧/٦٢ ميليون مترمكعب آب در سال، آب مورد نياز ٨٠٠ هكتار را از اراضي كشاورزي منطقه تامين ميكند.
